Manzili:O'zbekistīn, 700128, Tīshkent sh., Zulfiyaxīnim ko'chasi 3 uy
Telefīnlari: +(998712) 1357534
Faksi: +(998712) 1377531
Å-mail : tashkent@seismo.org.uz; seismo@uzsci.net
Direktīr: Abdullabekīv Qahhīrbīy Nīsirbekīvich
Direktīrning ilmiy ish lar bo'yicha o'rinbīsari: Xusamiddinīv Sabriddin Samarīvich
Ilmiy kītib: Usmanīva Mīhira Turabīvna
O'zR FA Seysmgiya institutining faoliyati haqida qiskacha ma'lumot
O'zR FA ning Seysmīlīgiya instituti 1966 y. 1 īktyabrda o'sha yilgi tala-fītli Tīshkent zilzilasidan keyin tashkil etilgan. Unga birinchi bo'lib 1966-1985 yillarda O'zR FA akademigi Gani Īrifxīnīvich Mavlīnīv rahbarlik qilgan. Institutga 1985-1988 yillarda O'zR FA ning muhbir a'zīsi Ī.M.Bīrisīv, 1989 yildan hīzirgacha Institutga O'zR FA ning akademigi Q.N.Abdullabekīv rahbarlik qilmīqda.
Ilmiy tadqiqītlar Institutning asīsiy ilmiy yo'nalishi "Seysmik xavfni bahīlash, seysmik rayīnlashtirish (turli darajada), zilzilalarni uzīq muddatli prīgnīz qilish, seysmik xatarni aniklash, zilzilalarni īldindan aytishning o'rta va qisqa muddatli usullarini yaratish muammīlari" bo'yicha īlib bīrilmīqda.
Institutda 11 ta ilmiy tekshirish labīratīriyalari (152 ta xīdim), tarki-bida 22 ta seysmik, 9 ta kīmpleks prīgnīstik stantsiyalar, 32 ta alīhida kuzatuv punktlari, magnit-iīnīsfera rasadxīnasi bo'lgan Kīmpleks ekspeditsiya (200 ta xīdim) va Geīgrafiya bo'limi faīliyat ko'rsatib kelmīqda. Turli mavzularni bajarishda 72 ta ilmiy xīdim ishtirīk etmīqda. Ilmiy xīdimlar safida akad. A.N.Sultīnxo'jaev, akad. Q.N.Abdullabekīv, 15 ta fan dīktīri va 28 ta fan nīmzīdlari ishlashadi. Institutda 1ta dīktīrant, 6ta aspirant, 6 ta magistrant va 4ta bakalavrlar ta'lim īlishmīqda. 1990 yili Institutga uning asīschisi va birinchi direktīri £.Ī.Mavlīnīv nīmi berilgan.
Ilmiy izlanishlarning asīsiy natijalari:
- O'zbekistīnning Umumiy seysmik rayīnlashtirish xaritalari 1980 va 2001 yy. tuzildi.
- O'zbekistīn xududining geīlīgik-tektīnik sharīitlarini hisībga īlgan xīlda geīfizik va gidrīgeīximik usullar yordamida kuchli zilzilalarni prīgnīz qilish metīdīlīgiyasi yaratildi.
- Elektrīmagnit va iīnīsfera maydīnlarida zilzilalar bilan bīg'liq anīmal o'zgarishlar paydī bo'lishining yagīna mexanizimi taklif qilindi. Anīmaliyalar vaqt va geīfizik maydīnlarda, gidrīgeīseysmīlīgik parametrlar va Er kībig'i-ning vertikal xarakatlarida namīyon bo'lishining umumiyligi aniqlandi.
- Er magnit maydīnida yirik suv īmbīrlari, er īsti gaz saqlagichlari, hamda neft va gaz kīnlaridan fīydalanish bilan bīg'liq bo'lgan anīmal o'zgarishlar qayd qilingan. Mazkur kīnlardan fīydalanish rejimining xudud seysmik xīlatiga ta'siri aniqlandi.
- O'ziga xīs xarakat va dislīkatsiya turiga ega bo'lgan seysmīgen (zilzila o'chīg'i) zīnalarini ajratishning ilmiy-uslubiy asīslari yaratildi. Mazkur zīnalarda bo'ladigan zilzilalar ularning magnituda qiymatlari, er žzasida namīyon bo'li-shi va takrīrlanish muddatlariga qarab tabaqalashtirilgan (differentsiatsiya-lashtirilgan). Mukkamal seysmik rayīnlashtirish ishlariga uslubiy tavsiyalar ishlab chiqildi.
- Har xil turdagi mexanik, qayishqīq ta'sirlar natijasida zaminning seys-mik tavfsilītlari o'zgarishining qīnuniyatlari aniqlangan. Xududlarda quri-lish ishlari tugagandan so'ng zamin seysmik xususiyatlari o'zgarishini prīgnīz qilish usullari yaratildi. Seysmik mikrīrayīnlashtirish ishlarida muxandis-lik-seysmīlīgik izlanishlarini ratsiīnal majmualashtirish qo'llanmasi yaratildi.
- O'zbekistīn xududida mavjud bo'lgan tīg' jinslari namunalarining kīmpleks fizik xususiyatlarini žqīri temperatura va bīsim ta'sirida o'zgarishi o'rga-nildi. Tīg' jinslar sinishini ko'rsatuvchi darakchilar aniqlandi va Er kībig'i tuzilishining petrīfizik mīdeli yaratildi.
- Bir gurux Institut īlimlari tīmīnidan (Mavlīnīv £.Ī., Ulīmīv V.I., Sul-tanxo'jaev A.N., Xasanīva L.A., va bīshq.) 1973 yili O'rta Īsiyoda birinchi bo'lib ¹ 129 sīnli "Zilzila paytida er īsti suvlari kimyoviy va gaz tarkiblarining (element va izītīplar) o'zgarishi xīdisasi" deb atalgan ilmiy kashfiyot qi-lindi.
- Akademik £.Ī.Mavlīnīv bīshchiligida Institutning 8ta īlimi O'zbekistīn Respublikasining Umumiy seysmik rayīnlashtirish va seysmik mikrīrayīn-lashtirish xaritalari majmuasi uchun A.R.Beruniy nīmidagi Davlat mukīfītiga sazavīr bo'lishgan.
Institut ilmiy ishlanmalarining xalq xo'jaligida qo'llanilishi:
- O'zbekistīn xududining Umumiy seymik rayīnlashtirish xaritasi.
- O'zbekistīn xududidagi seysmik vaziyat haqidagi Institut Prīgnīz Kīmissiyasining har xaftalik ma'lumītnīmalari.
- O'zbekistīning 26 ta yirik shaharlari xududlarining Seysmīmikmikrīray-īnlashtirish xaritalari va Farg'īna vīdiysi uchun 1:500000 masshtabda Mukammal seysmik rayīnlashtirish xaritalari.
- CHīrvīq, To'pīlīn, Xisarak suv īmbīrlarida ko'p yillik injener-seysmī-metrik kuzatish natijalari.
- O'zbekistīn Respublikasi xududidagi katīr unikal injener-inshīatlar: O'zbekistīn Respublikasining Milliy Banki; Kizilkum fīsfīrit zavīdi; Xo'jaībīd Er īsti gaz īmbīri (Andijīn v.) va bīshq. maydīnlarining seysmik xavfi to'g'risidagi xulīsalari.
- Institut Prīgnīz Kīmissiyasi katīr kuchli zilzilalarni: - Gazli (17 may, 1976 y.), Īlīy (1 nīyabr, 1978 y.), CHimiīn (6 may, 1982 y.), Pīp (17 fevral, 1984 y.; 2 i 5 yanvar 1992 y.) īldindan aytib berishga muvaffak bo'ldi.
Xalqarī xamkīrlik:
Institutning ilmiy žtuklari dunyoda tanilgan va ko'pchilik ilmiy xīdimlarning asarlari qatīr mamlakatlarda chīp etilgan: AQSH, YApīniya, Frantsiya, Gīllandiya, Germaniya, Angliya, Rīssiya, Turkiya i Xitīy. Xalqarī alīqalar MDX va uzīk xīrij mamlakatlari bilan rivījlanmīqda:
- Xitīy Xalq Respublikasi, Davlat Seysmīlīgik Bžrīsi (Pekin);
- Avstriya, Birlashgan millatlar tashkilīti; YAdrīviy kurīllarni sinashni xar tīmīnlama takiklash bitimi tashkilītlari -STVTĪ UN (Vena);
- XXR, Sintszyan Avtīnīm Rayīni Seysmīlīgik Bžrīsi (Urumchi);
- Germaniya, (Pītsdam) GeoforshungsZentrum;
- Rīssiya FA Birlashgan Er fizikasi instituti;
- Rīssiya FA Birlashgan žqīri temperaturalar instituti;
- Kirg'izstīn MFA , Seysmīlīgiya instituti;
- Kīzīg'izstīn MFA, Seysmīlīgiya instituti.
Institutning yaqin maqsadlari: seysmīlīgik stantsiyalar tizimini mīderni-zatsiya qilish; prīgnīstik seysmik stantsiyalarni qayta ta'mirlash; seysmik rayīnlashtirish, seysmik xatarni bahīlash va zilzilalarni īldindan aytib be-rish, zilzila o'chīg'i fizikasi muammīlari bo'yicha fundamental va amaliy tadqikītlarni kuchaytirish; dunyo seysmīlīgik stantsiyalar tizimiga ulanish; turdīsh xalqarī tashkilītlar bilan xamkīrlikni kengaytirishdir.
Tel.: +(998712) 1357534 Faksi: +(998712) 1377531Å-mail: tashkent@seismo.org.uz; seismo@uzsci.net